Khi chúng ta sống trong một thế giới mà sự tự động hóa gần như đã bình thường hóa thì sự có mặt của AI cũng không còn là vấn đề gì mới mẻ. Gần như tất cả đã ngầm chấp nhận cho sự hiện diện này và hơn hết háo hức vì công nghệ này hứa hẹn sẽ mở ra một thế giới sáng tạo nhanh chóng, khi mà những ý tưởng, những công việc tưởng chừng bị mắc kẹt, chậm trễ lại có thể hoàn thiện trong tích tắc.
Và Ai xâm nhập vào thế giới viết đã không còn là chuyện viễn tưởng. Những dòng chữ được sinh ra bởi máy móc, những cốt truyện được vẽ ra từ thuật toán và những nhân vật tưởng chừng có hồn, nhưng lại do AI tạo nên, đang đặt ngành xuất bản trước một ngã rẽ đầy tranh cãi.
AI viết sách là cụm từ đang khiến tôi phải rùng mình sợ hãi. Bởi tôi nhận ra đằng sau sự “hỗ trợ” của công cụ này chính là con người có thể mất dần chỗ đứng trong thế giới văn chương mà chúng ta từng tin là thánh địa của trí tưởng tượng.
Và tôi tự hỏi, nếu một ngày tất cả sách để do AI viết, chúng ta sẽ đọc gì?
AI viết sách – Những mặt không thể phủ nhận
Trước khi bàn đến các vấn đề nhức nhối, tôi không thể phủ nhận rằng AI hiện đang là công cụ hỗ trợ tốt cho rất nhiều lĩnh vực, kể cả nghề viết. Nó tiết kiệm thời gian và chi phí là điều tôi thấy rõ nhất.
Một bản nháp có thể xuất hiện chỉ sau vài giờ, thay vì mất cả tháng trời vật lộn với ý tưởng. AI có thể mở rộng khả năng sáng tạo. Với kho dữ liệu khổng lồ từ các sách, báo, và nội dung trực tuyến, AI có thể đề xuất các phong cách viết khác nhau, gợi ý tình tiết, tạo ra các cốt truyện phức tạp hay thậm chí viết theo thể loại mà tác giả chưa từng thử.
Tôi thừa nhận, với những tác giả mới, AI là một trợ thủ tuyệt vời. Nó giúp họ bước chân vào thế giới xuất bản mà không bị chặn lại bởi rào cản kỹ năng hay thời gian. Nhưng, như mọi thứ quá dễ dàng, món ngọt đầu lưỡi này để lại hậu vị đắng.
Bạn thấy đấy, nếu dựa hoàn toàn vào AI viết sách, chẳng bao lâu nữa văn chương sẽ bị số hóa, trí tưởng tượng và cảm xúc của con người sẽ nhường chỗ cho logic máy móc. Những câu chuyện vốn dĩ có nguồn cơ, quá khứ và cảm xúc; nhân vật có hồn, có sức sống riêng sẽ dần chuẩn hóa đến bất ngờ; những câu chuyện an toàn đến mức nhàm chán.
AI viết sách: Từ văn chương đến sản phẩm công nghiệp
Càng soi xét kỹ, bạn sẽ thấy càng nhiều thứ bất cập đáng sợ cho việc làm dụng AI viết sách.
Điển hình đầu tiên chính là văn chương đồng nhất, vô hồn.
AI được học từ hàng triệu cuốn sách cũ. Nó hiểu cấu trúc, ngôn từ, phong cách, nhưng nó không sống, không cảm nhận niềm vui, nỗi đau, hay mơ mộng như chúng ta. Mặc dù cha đẻ của công cụ này có cố gắng nâng cấp nó để học được cách biểu hiện cảm xúc, học cách nối như con người thì chung quy nó vẫn chỉ là một công cụ không “tâm”.
Nên, khi AI viết sách hoàn toàn, mọi tác phẩm có thể trở nên đồng đều, vì nó thiếu được cái cảm của con người trong từng sự vật, sự việc diễn ra.
Tôi không khỏi lạnh sống lưng khi tưởng tượng một thế giới mà nhân vật trong truyện đều nói chuyện theo chuẩn ngôn từ AI, mọi xung đột đều được tính toán trước và những điều tưởng chừng sẽ làm rung động, nhưng ngẫm nghĩ kỹ sẽ thấy vô hồn.
Thứ hai, làm giảm giá trị sáng tạo cá nhân.
Sáng tạo của AI là một thứ vũ khí đáng sợ khiến hàng loạt các tay bút phải dè chừng. Và không ít các tác giả, người cầm bút hiện nay đã than oán vì sự chen chân vào mọi ngóc ngách của công cụ này.
Và nếu như AI viết sách hoàn toàn thay thế cong người, thì tiếng nói thực sự sẽ bị mai một. Chắc chắn không chỉ trải nghiệm đọc bị ảnh hưởng mà còn đặt ra câu hỏi về giá trị văn học và giá giá trị sống trong thời đại AI.
Chúng ta đã quá quen với những bài học từ những tác phẩm kinh điển. Qua từng câu từ đều mang tính giáo dục hay ẩn dụ về một điều gì đó, ít nhất là tiếng lòng của một thế hệ. Đó là những trang viết được sinh ra từ trải nghiệm thật, từ nỗi đau mà tác giả đã sống qua, từ những buổi đêm mất ngủ vì một câu văn chưa đủ chạm. ôi tin rằng giá trị của văn chương nằm ở chính sự va đập ấy, ở khả năng một người dùng đời mình để nói hộ nhiều người khác.
Nhưng với AI, mọi thứ trở thành dây chuyền sản xuất. Chỉ cần đưa một chủ đề bất kỳ, một mô tả sơ sài về nhân vật, rồi yêu cầu viết theo phong cách A, giọng B, độ dài C là trong vài giây tôi có ngay một bản thảo hoàn chỉnh. Không cần suy tư, không cần tự vấn, càng không cần sống một đời phong phú. Cảm giác như văn chương bị công nghiệp hóa theo đúng nghĩa đen.Mà quan trọng hơn là, văn chương vốn dĩ là để con người giao tiếp với nhau.
Tôi thử nghĩ đến tương lai khi những giá trị sáng tạo cá nhân dần bị thay thế bởi các mô hình dự đoán. Khi người ta không còn cần đọc một tác giả để hiểu họ là ai, trải nghiệm gì đã mài giũa họ thành con người của câu chữ. Thay vào đó, người ta đọc những nội dung tối ưu hóa theo thị hiếu. Những thứ được tạo ra không phải để thể hiện tiếng nói của người viết mà để đáp ứng thuật toán.
Mà quan trọng hơn là, văn chương vốn dĩ là để con người giao tiếp với nhau. Khi tiếng nói cá nhân bị làm mờ, khi mọi thứ trở thành sản phẩm được lắp ghép từ dữ liệu cũ, thì sự độc đáo của từng cây bút cũng biến mất. Người viết không còn là người kể chuyện mà trở thành người điều phối, chỉ đưa lệnh rồi để AI hoàn thiện.
Tôi thực sự sợ một ngày mà những thế hệ sau không còn phân biệt được đâu là tác phẩm do con người viết bằng chính linh hồn của họ và đâu là tác phẩm được dựng bằng dữ liệu mô phỏng cảm xúc. Sợ hơn nữa là khi người ta không còn quan tâm đến sự khác biệt đó.
Thứ ba, nguy cơ sai lệch thông tin và đạo văn
Đây là điều mà chúng ta không thể làm ngơ, bởi hiện tại, sự sai lệch trong thông tin cung cấp từ AI không phải không có. Vậy rồi ai sẽ chịu trách nhiệm cho sự sai lệch này khi đại đa số đã dần tin là đúng?
Thêm vào đó, bản chất của AI là học từ dữ liệu sẵn có. Nó không có khả năng tự phân biệt đâu là thông tin chuẩn, đâu là quan điểm bị bóp méo hay đâu là lập luận được xây dựng từ nền tảng sai. Nó chỉ sao chép, xáo trộn rồi tái tạo lại dưới một vỏ bọc trơn tru. Mà nếu việc sao chép này vô tình đi trúng vào một đoạn văn quá giống với tác phẩm của ai đó thì chúng ta có thể gọi tên nó là gì nếu không phải đạo văn?
Đáng sợ hơn là việc đạo văn này xảy ra không phải do ý thức xấu của con người mà do chính cơ chế của công cụ. Một cỗ máy không biết đúng sai nhưng có khả năng tạo ra vô số văn bản mỗi ngày. Nó không phân biệt những câu chữ mà nó tạo ra đang xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ của một ai đó. Nó chỉ làm theo lệnh. Nên trách nhiệm cuối cùng thuộc về con người, nhưng con người giờ đây lại dựa vào AI để viết thay mình, biên tập thay mình rồi thậm chí kiểm tra nội dung thay mình.
Lúc này thị trường sách sẽ không khác gì một khu chợ hỗn tạp nơi hàng thật và hàng giả lẫn lộn, tiếng nói có giá trị bị chìm giữa những sản phẩm được tạo ra theo công thức.
AI hỗ trợ hay AI thống trị?
Tôi hoàn toàn không chối bỏ sự giúp đỡ của AI. Tôi tin rằng, AI hỗ trợ có chủ đích vẫn mang lại lợi ích nếu như con người vẫn giữ vai trò trọng tâm.
Tuy nhiên, vấn đề nảy sinh khi con người dần ỷ lại, biến AI thành tác giả thực sự. Khi đó, việc sáng tạo trở nên lười biếng và máy móc, dẫn đến một nền văn học nhàm chán, thiếu cảm xúc và tính chân thực.
Vậy nên, tương lai của sách, của văn học, của sự sáng tạo thực sự phụ thuộc vào cách chúng ta chọn. Làm chủ AI hay để AI làm chủ chúng ta?
